Plaza Txurruka

Welkom in Mutriku, een stad van amper vijfduizend zielen die vastgeklampt zit aan een Baskische heuvelhelling, zo steil dat de huizen over elkaars schouders lijken te klimmen om een glimp van het water op te vangen. Het is een kleine plek met een buitenproportioneel talent: het heeft de zee niet één, maar tweemaal getemd. Eerst met eikenhout en zeildoek, in de tijd dat deze haven admiraals en scheepsbouwers voortbracht wier namen nog steeds weerklinken in de maritieme geschiedenis. En daarna, in onze eigen eeuw, met turbines die zoemen in een golfbreker en dezelfde golven die ooit oorlogsvloten lanceerden, omzetten in elektriciteit. In het komende uur volgen we beide veroveringen, op en neer door deze prachtige, uitdagende straten. Maar we beginnen hier, op het plein waar de stad haar hart bewaart.

Sta even stil en laat Plaza Txurruka op je inwerken. Dit is het burgerlijk centrum van Mutriku. Om je heen zie je de kerk, het stadhuis, het toeristenbureau en net daarachter een verspreiding van oude stenen paleizen. Het is een compact podium, maar alles wat ertoe doet in deze stad is erlangs getrokken. En vanaf zijn voetstuk houdt de man naar wie het plein vernoemd is, toezicht op het geheel.

Kijk naar hem op. Dat glanzende witte figuur is gehouwen uit Carrara-marmer, dezelfde lichtgevende steen die Michelangelo zo waardeerde, en werd hier in 1865 geplaatst door de beeldhouwer Marcial Aguirre. De inwoners van Mutriku betaalden het niet alleen; het standbeeld werd gefinancierd door de Algemene Vergaderingen van Gipuzkoa, de hele provincie droeg bij om een van de hunnen te eren. Dat zegt iets over de omvang van zijn reputatie. Zijn naam was Cosme Damian de Churruca, of in het Baskisch Txurruka, en hij werd slechts twee straten verderop geboren.

Dus wie was hij, dat hij marmer en de dankbaarheid van een provincie verdiende? Churruca was marineofficier, wetenschapper en cartograaf, maar hij wordt vooral herinnerd om de manier waarop hij stierf. Op 21 oktober 1805, voor Kaap Trafalgar, ontmoetten de gecombineerde vloten van Spanje en Frankrijk de Royal Navy van Nelson in de zeeslag die de macht over de zeeën voor een eeuw zou bepalen. Churruca voerde het bevel over een Spaans linieschip genaamd de San Juan Nepomuceno. Hij wist bij aanvang dat het geallieerde strijdplan gebrekkig was, en naar verluidt vertelde hij dat ook aan zijn officieren. Toch vocht hij. Toen een kanonskogel zijn been wegsloeg, weigerde hij het dek te verlaten; hij liet zich stutten zodat de bemanning hun kapitein nog bevelen kon zien geven, en verbood iedereen de vlag te strijken om zich over te geven terwijl hij nog ademde. Hij stierf daar, en pas na zijn dood gaf zijn verbrijzelde schip zich eindelijk over. De Britten waren naar verluidt zo ontroerd door zijn moed dat ze zijn nagedachtenis met eerbied behandelden. Dat is de man die nu op je neer kijkt, eeuwig kalm in witte steen boven zijn geboortestad.

We zullen hem heel binnenkort weer ontmoeten. Slechts twee smalle straatjes verderop staat het Palacio Arrietakua, het mooiste van de stadspaleizen en het huis waar Churruca in 1761 werd geboren. Er zit een prachtige symmetrie verborgen in die deuropening die ik bewaar voor als we er voor staan, maar onthoud dit: dit plein eert de kapitein die stierf bij Trafalgar, en het paleis op de heuvel is waar zijn leven begon.

Let nu op de grond zelf, de manier waarop deze helt. Mutriku ligt niet op een vlakte; het stroomt als een amfitheater naar het water toe, met rij na rij daken die afdalen naar de oude haven onderaan. Die vorm is geen toeval. Alles hier is gebouwd met het gezicht naar de zee, ervan levend, ernaar reikend. De stad kreeg haar stadsrechten in 1209 van koning Alfons VIII van Castilië, wat haar een van de oudste steden van Gipuzkoa maakt, en in 1995 werd dit hele kluwen van oude straten uitgeroepen tot een beschermd monumentaal gebied, een Conjunto Monumental. Zeven, acht eeuwen geschiedenis, samengeperst op een heuvelhelling waar je in vijftien minuten overheen kunt lopen als je knieën willen meewerken.

En hier is de rode draad die ik wil dat je de heuvel af meeneemt. De zee gaf deze stad haar admiraals en scheepsbouwers, haar rijkdom en haar helden. Churruca en mannen zoals hij waren de bloem van dat eerste tijdperk, toen de oceaan beheersen betekende dat je de wind, de getijden en de exacte ronding van een romp kende. Maar de zee is nooit opgehouden de grondstof van Mutriku te zijn. Tegenwoordig, aan de rand van de haven, exploiteert de stad de eerste commerciële golfenergiecentrale ter wereld, ingebouwd in de golfbreker in 2011. Zestien turbines die zo hevig brullen dat de lokale bevolking de installatie de bijnaam 'de draak' heeft gegeven. We zullen er aan het einde van onze wandeling vlak naast staan en ernaar luisteren. Dezelfde oceaan. Dezelfde kleine stad. Een tweede beheersing, vierhonderd jaar na de eerste.

Laat dit plein dus je ouverture zijn. Stadsrechten ouder dan de meeste Europese naties. Een marmeren kapitein die zijn vlag niet wilde strijken. Een heuvelhelling die naar het water neigt als stoelen in een theater. Kijk nog één keer naar Churruca daar boven, die zijn eeuwige wacht houdt, en laten we dan afdalen naar de kerk die vlak naast hem staat, waar een neoklassiek portiek een schilderij verbergt dat, als de verhalen waar zijn, van een van de grootste meesters uit de Spaanse kunst afkomstig is.