Fascistisch Rome: Architectuur van het Regime

Deze tour viert niet wat je ziet. Het is een tour die je vraagt om kritisch te kijken naar gebouwen die ontworpen zijn om je te laten stoppen met nadenken en te laten gehoorzamen. Tussen 1922 en 1943 vormde het regime van Mussolini Rome ingrijpender dan enige andere regering sinds de keizers. Ze kapten boulevards door middeleeuwse wijken, bouwden sportcomplexen om het menselijk lichaam te verheerlijken, planden een hele wijk voor een wereldtentoonstelling die nooit doorging en stempelden elk oppervlak met symbolen van macht. Het meeste van deze architectuur staat er nog steeds. Sommige delen zijn nog in gebruik. We beginnen bij het Foro Italico, waar een obelisk van 17 meter nog steeds Mussolini's naam draagt en atleten nog steeds sporten. We verplaatsen ons door het politieke hart van Rome, waar antieke fora werden opgegraven en als propaganda werden geënsceneerd. We eindigen in de EUR, de geplande wijk die de toekomst moest worden maar veranderde in een kantorenpark. Onderweg is de vraag steeds dezelfde: wat doe je met gebouwen die ontworpen zijn om een ideologie te dienen, wanneer de ideologie verdwenen is maar de gebouwen blijven? Je komt aan bij wat eruitziet als een gewone sportlocatie. Moderne auto's. Families die naar het stadion lopen. Een vrouw die koffie koopt bij een kraampje. Dan valt de obelisk op. Hij rijst bijna 18 meter de lucht in, puur wit Carrara-marmer — het grootste stuk dat ooit uit de beroemde Toscaanse bergen is gehaald. En op de voorzijde, diep en leesbaar uitgehakt in bijna twee meter hoge letters: MUSSOLINI DUX. De Leider. Het is 2026 en deze inscriptie is nog nooit verwijderd. Dit is het Foro Italico, voltooid in 1938. Gebouwd tussen 1928 en 1938 onder architecten Enrico Del Debbio en Luigi Moretti, heette het aanvankelijk het Foro Mussolini, een sportcomplex dat het fascistische Italië moest positioneren als erfgenaam van het oude Rome. De ambitie was verbijsterend. Mussolini wilde dat Rome de Olympische Spelen van 1940 zou organiseren. Het complex heeft die Spelen nooit gehost — de geschiedenis greep in — maar na de oorlog, toen Italië zijn plek in de wereld heroverde, kreeg Rome de Spelen van 1960 en stond het Foro in het middelpunt. Wat deze plek zo indringend maakt, is niet alleen de omvang. Het is de aard van wat erin is verwerkt. Loop langs de rand en je wordt omringd door beelden. Zestig marmeren atleten, gehouwen in heroïsche proporties, gespierd en geïdealiseerd. Ze staan als een erewacht langs de laan. Elk van hen vertegenwoordigt de visie van het regime op de Nieuwe Mens — fysiek perfect, strijdvaardig, toegewijd aan de staat. Het zijn geen monumenten voor individuen. Ze vertegenwoordigen een type. Een lichaam. Een visie op menselijke perfectie die onlosmakelijk verbonden was met de fascistische ideologie. Kijk naar beneden. Onder je voeten liggen zwart-witte mozaïeken in geometrische patronen. Maar deze zijn niet abstract. De scènes verbeelden moderne oorlogsvoering, constructie, arbeid, sport. Er zijn fascistische emblemen in de ontwerpen verweven. Sommige mozaïeken, in 1936 in opdracht gemaakt, vieren de Italiaanse invasie van Ethiopië — Mussolini's imperiale verovering. Je loopt over Italiaanse overwinningen. De propaganda fluistert niet. Hij is overweldigend. Dit is de schok van het Foro Italico in 2026. Het is geen museum. Het is geen ruïne. Het is in gebruik. In het weekend speelt Roma FC voetbal in het Stadio Olimpico in het hart van het complex. Families bezoeken wedstrijden. Kinderen rennen op het gras. Het stadion is uitgebreid, aangepast, gerenoveerd — het is in zijn functie door en door modern. En toch staat de obelisk er nog steeds. De beelden staan er nog. De mozaïeken liggen er nog. De fascistische architectuur wordt niet bewaard als een waarschuwing achter glas, niet opgesloten achter museumhekken, niet van context voorzien met bordjes die uitleggen wat je moet denken. Het is een gewoon, levend sportcomplex. Deze spanning — tussen de propagandistische functie waarvoor deze plek werd gebouwd en het huidige gebruik als een functionerende locatie voor gewone mensen — is precies wat het onderzoek waard maakt. De architecten, beeldhouwers en mozaïekkunstenaars die dit complex bouwden, begrepen architectuur als ideologie. Ze wisten dat ruimte het bewustzijn vormt. Grootschaligheid intimideert. Herhaling van symbolen normaliseert ze. Het heroïsche mannelijke lichaam wordt de standaard waaraan alle lichamen worden gemeten. Het fascistische embleem, bij herhaling, valt niet meer op. Wat gebeurde er met deze intenties na 1945? De obelisk werd niet vernietigd. De beelden werden niet verwijderd. Het complex kreeg een nieuwe naam — het werd het Olympisch Forum in plaats van Mussolini's Forum — maar de kernboodschap bleef. We zien dit keer op keer in Rome. Het regime viel. De architectuur bleef. De vraag die dit oproept is niet louter historisch. Het is actueel. Wat doe je met een gebouw waarvan het doel propaganda was wanneer dat doel in diskrediet is geraakt, maar het gebouw zelf nuttig is? Wis je het uit? Plaats je het in een context? Leef je ermee? Het antwoord waar Rome voor koos — het rustig blijven gebruiken, zonder al te veel uitleg — is zelf een soort antwoord. Het Foro Italico komt nog terug in deze tour. De logica ervan — het huwelijk van sport en nationale trots, van monumentale schaal en ideologische boodschap — strekt zich uit tot andere locaties. Maar begin hier. Begrijp, nog voor de zorgvuldige planning van de EUR en de grote ambities van de Altare della Patria, hoe actieve fascistische architectuur eruitziet wanneer deze simpelweg deel uitmaakt van het gewone leven.