Het oude Rome: van republiek tot keizerrijk

Welkom in Rome — de stad die de wereld veroverde en zichzelf vervolgens van binnenuit verteerde. U staat op Largo Argentina, een van de meest politiek beladen pleinen in de menselijke geschiedenis, waar de echo's van ambitie, verraad en de ondergang van een republiek nog in de kasseien lijken te hangen. De komende twee uur lopen we door bijna vijf eeuwen van de grootste paradox van de beschaving: hoe een samenleving gebouwd op burgeridealen en de rechtsstaat langzaam veranderde in iets dat werd bestuurd door goddelijke keizers en grenzeloze ambitie. We bewegen ons door de architecturale chronologie van de macht zelf — van de bescheiden tempels en ontmoetingsplaatsen van de Republiek tot de monumentale prestigeprojecten van keizers die zichzelf als goden beschouwden. Dit is geen verhaal van vooruitgang, noch van verval, maar iets dat veel menselijker is: hoe instituten corroderen, hoe macht corrumpeert en hoe dezelfde handen die wonderen bouwden, ook hun eigen ondergang bewerkstelligden. Houd dus uw ogen open, vertrouw op uw verbeelding en onthoud: elk monument dat we vandaag zien, is gebouwd door mensen die dachten dat hun systeem eeuwig zou blijven bestaan. Welkom op Largo Argentina — of nauwkeuriger gezegd, welkom bij een plaats delict. Geen moderne, maar een van de meest ingrijpende moorden uit de geschiedenis, die hier op de Iden van maart in 44 v.Chr. plaatsvond. De man die die dag stierf was Julius Caesar, de machtigste figuur van Rome. De manier waarop hij aan zijn einde kwam — drieëntwintig keer neergestoken door senatoren die hij vertrouwde — vertelt u alles wat u moet weten over hoe macht in Rome werkelijk werkte. Het was persoonlijk. Het was gewelddadig. En het was uiteindelijk onvermijdelijk. Maar voordat we spreken over Caesars bloed op de marmeren vloeren, moeten we begrijpen wat deze plek werkelijk is. Kijk naar beneden. Heel diep naar beneden. Merkt u hoe de grond onder onze voeten plotseling wegvalt? Die ruïnes die u vanaf straatniveau ziet — de zuilen, de verspreide stenen, de vreemde geometrische fundamenten — dat zijn de overblijfselen van tempels uit de Republikeinse tijd. We kijken naar bouwwerken die ouder zijn dan Caesar zelf, die ouder zijn dan het keizerrijk dat we tijdens deze tour bezoeken. Dit zijn de botten van een heel ander Rome: de Republiek, dat grootse constitutionele experiment dat juist het soort alleenheerschappij waar Caesar voor stond, moest voorkomen. De Republiek was, op haar best, gebouwd op een simpel principe: geen enkel individu mag ongecontroleerde macht bezitten. De Senaat — ruim driehonderd aristocraten die zich in het senaatsgebouw niet ver van hier verdrongen — werd geacht de hoogste autoriteit te zijn. Consuls werden jaarlijks gekozen, juist zodat niemand voor eeuwig kon regeren. Het systeem had zelfs ingebouwde mechanismen, waarvan het beroemdste het veto was: 'Ik verbied het.' Het hele systeem was ontworpen om een tiran te voorkomen. En ongeveer vijf eeuwen lang werkte het grotendeels. Toen kwam Caesar. Nu was Caesar geen monster toen hij in 100 v.Chr. werd geboren. Hij was gewoon een andere aristocraat die meespeelde in het machtsspel dat alle ambitieuze Romeinen speelden. Maar hij was er uitzonderlijk goed in. Hij veroverde Gallië — het huidige Frankrijk en daarbuiten — en daarmee werd hij fabelachtig rijk en enorm populair. De soldaten hielden van hem. Het gewone volk aanbad hem. Maar de Senaat? De Senaat raakte steeds meer in paniek. Hier was een man met een toegewijd leger, ongekende rijkdom en grenzeloze ambitie. Hij was alles wat het Republikeinse systeem moest voorkomen. Dus deed Caesar wat machtige mannen in Rome al eeuwen deden: hij boog de regels en brak ze vervolgens. Hij marcheerde met zijn leger richting Rome zelf — technisch gezien een oorlogsdaad — en de Senaat vluchtte in paniek. In 44 v.Chr. was hij in feite dictator, hoewel hij deed alsof hij slechts de eerste burger onder gelijken was. Hij had zelfs een kroon afgewezen die hem tijdens een openbare ceremonie was aangeboden, wat óf oprecht bescheiden óf meesterlijk theatraal was. Dat zullen we waarschijnlijk nooit weten. Wat we wel weten is dat Caesar op 15 maart 44 v.Chr. — de Iden van maart in de Romeinse kalender — een senaatsvergadering bijwoonde. Misschien was hij onvoorzichtig. Misschien dacht hij dat de Senaat te bang was om actie te ondernemen. Misschien hadden zijn vrienden hem ervan overtuigd dat hij veilig was. Terwijl hij zijn zetel in het Theater van Pompeius hier vlakbij innam, omringd door collega-senatoren, trokken meer dan zestig mannen hun dolken. Toen het voorbij was, lag Caesar dood op de marmeren vloer. De samenzweerders, onder leiding van Brutus en Cassius, geloofden dat ze de Republiek hadden gered. Dat hadden ze niet gedaan. In plaats daarvan hadden ze haar vernietigd. De moord ontketende burgeroorlogen die dertien jaar zouden duren en uiteindelijk de macht in handen zouden geven van Caesars erfgenaam, Octavianus — de latere Augustus, de eerste keizer. De Republiek die ze probeerden te beschermen was voorgoed verdwenen. Het Keizerrijk waar ze zo bang voor waren, was er toch gekomen. Dus als u naar deze verzonken Republikeinse tempels onder onze voeten kijkt, onthoud dan: hier kwam idealisme de ambitie tegen, en verloor het idealisme. De les die Rome ons tijdens deze tour leert, is deze: macht corrumpeert, geconcentreerde macht corrumpeert absoluut, en geweld in Rome was geen bug — het was een feature.