Essentieel Berlijn: Vijf keer Duitsland in één wandeling

Welkom in Berlijn. Je staat op het brede gazon voor de Reichstag, waar kantoormedewerkers lunchen en gezinnen op het gras liggen alsof dit een alledaags park is. Dat is het niet. In de komende tweeënhalf uur en nauwelijks drie kilometer wandel je door vijf verschillende Duitslanden — vijf regimes, vijf visies op wat dit land zou moeten zijn, elk met zijn sporen achtergelaten op hetzelfde stukje stad. De meeste steden poetsen hun geschiedenis op. Berlijn laat de barsten bewust zichtbaar — en die vreemde eerlijkheid maakt het een van de meest boeiende plekken in Europa. Elk station op deze wandeling werd gebouwd, verbrand, verdeeld of herbouwd door een ander Duitsland, en zodra je leert de lagen te lezen, zie je ze overal: in een rij kasseien, een herplante boom, een gelapte gevel. We beginnen bij het gebouw direct achter je — een parlement dat meer levens heeft geleid dan de meeste naties. Haal adem, draai je om, en laten we het samen lezen. Kijk even naar dit gebouw voordat we er iets over zeggen. Een pompeuze stenen gevel uit de tijd van de keizers, en daarbovenop een glazen koepel waar je gratis naar binnen kunt. Die botsing — imperiale steen beneden, transparant glas erboven — is geen toeval van smaak. Het is het hele verhaal van deze wandeling in één gebouw. Bij de komende tien stops zie je vijf verschillende Duitslanden — een keizerrijk, een fragiele republiek, een dictatuur, een verdeeld land en de huidige federale republiek — en elk van hen liet zijn vingerafdrukken achter op deze boulevard. De Reichstag is de enige plek waar ze alle vijf tegelijk zichtbaar zijn. Begin bij de inscriptie boven de zuilen: Dem Deutschen Volke — Aan het Duitse Volk. Deze werd in 1916 geplaatst, midden in de Eerste Wereldoorlog, en keizer Wilhelm II haatte het. Hij had een hekel aan het gebouw vanaf het begin en noemde het privé het Reichsaffenhaus — het keizerlijke apenhuis — omdat een parlement, zelfs een zwak parlement, hem beledigde. De bronzen letters werden, met opzettelijke ironie, gegoten uit omgesmolten Franse kanonnen die een eeuw eerder waren buitgemaakt. Toen kwam de nacht van 27 februari 1933. Hitler was pas vier weken kanselier toen de plenaire zaal achter deze muren in vlammen opging. Een jonge Nederlandse radencommunist, Marinus van der Lubbe, werd binnen gearresteerd; historici debatteren nog steeds of hij echt alleen handelde. Wat telt is de snelheid van wat volgde. De volgende ochtend schortte de Rijksdagbrandverordening de vrijheid van meningsuiting, de vrije pers, de vrijheid van vergadering en de bescherming tegen willekeurige arrestatie op — de constitutionele kern van de Weimarrepubliek, in één nacht verdwenen, ondertekend als noodmaatregel die nooit meer werd ingetrokken. De Duitse democratie viel niet in een veldslag. Ze brandde in één nacht en werd tegen het ontbijt begraven. Hier is het vreemde voetnootje: de nazi's gebruikten dit gebouw daarna nauwelijks meer. Hun tamme parlement kwam bijeen in een operagebouw aan de overkant van het plein. De Reichstag stond hier tijdens het Derde Rijk als een verschroeide, halflege huls. Wat het gebeurde in 1945 dubbel ironisch maakt. Stalin had besloten dat de Reichstag het symbolische hart van Hitlers Rijk was, dus vocht het Rode Leger kamer voor kamer om hem in te nemen — een gebouw dat de nazi's in feite hadden verlaten. Op 2 mei ensceneerde fotograaf Jevgeni Chaldej de beroemde foto van een soldaat die de Sovjetvlag over de verwoeste daklijn zwaait. 'Ensceneerde' is het juiste woord: de spontane vlaghijsingen hadden eerder plaatsgevonden, in het donker, dus Chaldej ensceneerde het opnieuw bij daglicht met een vlag die zijn oom van tafelkleden had genaaid. Kijk goed naar het origineel: de censors moesten het retoucheren — één soldaat droeg een polshorloge om elke arm, pijnlijk bewijs van plundering. Tijdens de Koude Oorlog zat het gebouw er gehavend en grotendeels doelloos bij, met de Muur vlak achter het pand en het echte parlement ver weg in Bonn. De wederopstanding begon, van alle dingen, met kunst. De kunstenaars Christo en Jeanne-Claude vroegen vierentwintig jaar lang toestemming om het in te pakken, en in 1994 deed de Bondsdag iets wat geen enkel parlement ooit eerder had gedaan: het hield een volledig debat in de zaal en stemde over een kunstwerk — 292 tegen 223 voor. Gedurende twee weken in de zomer van 1995 verdween de Reichstag onder zilveren stof en blauw touw, en vijf miljoen mensen kwamen kijken. Veel Berlijners beschrijven het als een soort rituele reiniging: het gebouw wierp zijn verleden af als een huid voordat de renovatie begon. Wat in 1999 verscheen is de koepel van Norman Foster, en de symboliek daarvan is bewust niet subtiel. Het publiek loopt over de spiraalvormige hellingen direct boven de plenaire zaal — het volk, letterlijk boven de hoofden van hun vertegenwoordigers, kijkend naar beneden. Een spiegelende kegel werpt daglicht op de politici eronder. Een bezoek is gratis, maar registreer je een paar dagen van tevoren op bundestag.de. Binnen behield Foster iets wat de meeste architecten zouden hebben weggewerkt: hele muren vol cyrillische graffiti, gekrabbeld door Sovjetsoldaten in 1945, bewaard midden in de gang waar parlementsleden dagelijks langslopen. Een gebouw dat steeds opnieuw wordt gemaakt om een politieke vraag te beantwoorden — houd die gedachte vast, want deze wandeling eindigt bij een ander gebouw, met een heel ander antwoord. Wandel nu met me mee naar het zuiden, naar de poort waar een verdeelde stad in elkaars armen viel.