East Side: Muurkunst en vrij Friedrichshain

Neem even de tijd buiten Ostbahnhof. Treinen denderen binnen, forenzen stromen naar buiten en een blok verderop staat een betonnen plaat die van de ene op de andere dag van betekenis veranderde. Deze wandeling is ongeveer drie en een halve kilometer lang en bestaat uit drie delen. Deel één is de beschilderde Muur: de East Side Gallery, waar in 1990 schilders zich op een stuk grensbeton stortten dat een leven lang onaantastbaar was geweest — een Trabant, een rivier met een duistere herinnering en de beroemdste kus van de stad wachten op je. Deel twee is één brug: de Oberbaumbrücke, het scharnier tussen twee Berlijns, met torens als uit een sprookje en een geschiedenis als een thriller. Deel drie is de 'kiez' die door vrijheid werd opgebouwd — spoorwegterreinen veranderd in clubs, kraakstraten veranderd in caféstroken, eindigend op een plein waar de hele buurt samenkomt. Eén ding voordat we beginnen: deze tour gaat over wat Berlijn met de Muur heeft gedaan. Voor het grenssysteem zelf — de dodenstrook, de ontsnappingen, de volledige machinerie — kun je onze aparte Muur-tour bij het monument aan de Bernauer Strasse volgen, ook in deze app. Klaar? Laten we het beton gaan ontmoeten. Kijk eens om je heen voordat we gaan lopen. Ostbahnhof is voor niemand een bezienswaardigheid — een sobere glazen pui uit een renovatie in de jaren 90, de geur van bakkerskraampjes, S-Bahn-treinen die boven je hoofd over het viaduct denderen. Die alledaagsheid is een vermomming. Je staat op een van de oudste werkende stationslocaties in Berlijn en het hele verhaal staat in de namen geschreven. Het opende in 1842 als Frankfurter Bahnhof, het eindpunt voor treinen naar Frankfurt an der Oder. Toen de Pruisische spoorwegen doorgingen naar de steenkoolvelden van Silezië, werd het herbouwd en omgedoopt tot Schlesischer Bahnhof. Na 1945 was Silezië plotseling Pools en was een station dat naar een verloren provincie vernoemd was politiek onmogelijk, dus doopte de jonge DDR het in 1950 om tot Ostbahnhof. In 1987, voor het 750-jarig bestaan van de stad, herbouwde het regime het opnieuw en bekroonde het tot Hauptbahnhof — het centrale station van een hoofdstad die slechts een halve stad was. Het herenigde Berlijn nam die titel in 1998 terug en gaf deze later aan het glimmende nieuwe Hauptbahnhof aan de andere kant van de stad. Vijf namen, één perronhal. Elk regime dat Berlijn regeerde, voelde de noodzaak om dit specifieke gebouw te hernoemen — je kunt anderhalve eeuw Duitse politiek alleen al van het vertrekbord aflezen. De namen deden ertoe omdat dit altijd de deur van Berlijn naar het Oosten was. In de jaren 20 kwamen in het Schlesischer Bahnhof treinen uit Warschau, Riga en Moskou aan met migranten, handelaren en vluchtelingen — de schrijver Joseph Roth beschreef hoe ze hier aankwamen — en de buurt eromheen werd beschouwd als de ruigste van Berlijn, de naam was bijna straattaal voor gesmokkelde goederen. De Koude Oorlog formaliseerde de rol: dit werd het venster van Oost-Berlijn op Moskou, het perron voor de oostwaartse sneltreinen, waar westerse slaaprijtuigen doorheen rolden met de gordijnen dicht en, zo gaat het verhaal, meer dan één rustige carrière in de spionage begon met een handdruk onder deze bogen. Nu, de oriëntatie. Loop de zuidkant van het station uit, richting de rivier. De brede straat voor je is de Mühlenstraße en aan de overkant loopt een lange strook beton: de Berlijnse Muur zelf, van begin tot eind beschilderd. Daar gaan we naartoe — het verhaal begint bij de volgende stop, nauwelijks een blok verderop. Eerst nog één blik op het station met de vijf namen. Een eeuw lang kwamen mensen hier aan uit het Oosten, hopend dat Berlijn hun leven zou veranderen. In 1990 draaide die stroom om — en het bewijs staat aan de overkant van de straat te wachten.