Literair Madrid — De Gouden Eeuw en verder

Welkom op het Plaza Santa Ana, waar het literaire drama van Madrid zich ontvouwt. Je staat in het kloppende hart van de Spaanse Gouden Eeuw — een buurt zo klein dat de grootste schrijvers uit die tijd praktisch bij elkaar op schoot woonden. Cervantes, Lope de Vega, Góngora, Quevedo — dit waren geen verre legendes; het waren je buren, je rivalen, je drinkebroers in de taverna om de hoek. Dit is waar de echte soapserie begint. Lope de Vega en Cervantes, de titanen van de Spaanse literatuur, waren buren en bittere concurrenten. Ze cirkelden rond elkaar op deze pleinen, schreven toneelstukken om elkaar te overtreffen en wierpen elkaar waarschijnlijk in volle theaters de blikken toe van gezworen vijanden. Ze leefden, vochten, dronken en stierven uiteindelijk binnen een paar straten van elkaar — en hun geniale botsing creëerde op de een of andere manier het meest briljante literaire moment dat Spanje ooit heeft gekend. In het gebouw voor je opende het Teatro Español op 21 september 1583, wat het niet alleen het oudste actieve theater van Spanje maakt, maar ook een levende getuige van vier eeuwen Spaans drama. Het begon als de Corral del Príncipe — een van Madrid's eerste permanente openbare theaters — gebouwd achter een landgoed tegenover wat toen het klooster van Santa Ana was. Om de revolutie die dit theater betekende te begrijpen, moet je iets weten over het corrales-systeem. Dit waren letterlijk binnenplaatsen tussen huurkazernes waar tijdelijke podia werden opgericht voor voorstellingen. Na verloop van tijd werden enkele hiervan permanente theaters met houten podia en galerijen waar verschillende sociale klassen naar dezelfde stukken keken vanuit aparte gedeeltes: heren op de beste plaatsen, vrouwen op afgesloten galerijen, bedienden en het gewone volk staand in de pit. Lope de Vega begreep deze ruimte zo intiem dat hij zijn stukken letterlijk schreef om te passen bij de specifieke afmetingen en zichtlijnen van dit theater. Een voorstelling in een corral was luidruchtig, intiem en direct — de acteur stond praktisch boven op het publiek, elke emotie uitvergroot, elke fout zichtbaar. Toen dit plein in de jaren 1840 werd aangelegd, na de sloop van het klooster, werd het het perfecte decor voor een gebouw dat al de premières van bijna elke grote Spaanse toneelschrijver had gezien. Lope de Vega liep constant door die deuren en bracht hier enkele van zijn 1800 toneelstukken in première. Dat gold ook voor Tirso de Molina, Moratín en, cruciaal, Pedro Calderón de la Barca, wiens stukken over eer, plicht en de illusie van de werkelijkheid de filosofische ruggengraat van de Spaanse Gouden Eeuw vormden. Kijk naar de overkant van het plein naar de Cervecería Alemana, de bierhal op de hoek. Die plek werd in de 20e eeuw beroemd door een heel ander soort literair figuur — Ernest Hemingway. Hij kwam hier vaak, dronk vermout en observeerde het plein met de intensiteit van een romanschrijver die rauw materiaal absorbeert. Hij nam de sfeer op — de manier waarop mensen bewogen, hoe ze spraken, de hiërarchieën van de cafécultuur. Het standbeeld van Federico García Lorca kijkt met een bijna spookachtige uitdrukking over het plein. Hij is de dichter die de Gouden Eeuw met de moderne wereld zou verbinden — briljant, tragisch en gedood tijdens de Spaanse Burgeroorlog. In augustus 1936, slechts enkele weken na de militaire opstand van Franco, werd Lorca gearresteerd. Hij werd doodgeschoten en begraven in een massagraf buiten Granada. Hij was 38 jaar oud. Zijn aanwezigheid hier op dit plein is bewust: hij verbindt het barokke verleden van het theater met de donkerdere, onzekerdere twintigste eeuw en met een plotselinge, gewelddadige stilte. Merk op hoe intiem dit plein aanvoelt ondanks het verkeer dat eromheen raast. De gebouwen leunen naar binnen. De cafés lopen uit op het plaveisel. Deze nabijheid is opzettelijk — in Madrid's literaire buurt gebeurde alles binnen hoorafstand van elkaar. Het theater was het leven. Het leven was theater. Hier beginnen we.