Littekens en Schuilplaatsen: De Burgeroorlog van Barcelona

Tussen 1936 en 1939 vocht Barcelona een oorlog uit. Niet zomaar een oorlog — een oorlog waarin de eigen burgers van de stad de wapens opnamen tegen een militaire staatsgreep, waar anarchisten fabrieken collectiviseerden en kerken verbrandden, waar internationale vrijwilligers uit vijftig landen kwamen om tegen het fascisme te vechten, en waar de eigen bondgenoten van de Republiek zich tegen elkaar keerden terwijl de bommenwerpers bleven komen. Barcelona werd tijdens de Burgeroorlog 385 keer gebombardeerd. Naar schatting kwamen 2.500 burgers om door luchtbombardementen. De stad bouwde meer dan 1.400 schuilkelders — met de hand gegraven door gewone mensen, niet door de overheid. Die cijfers staan niet alleen in geschiedenisboeken. Ze leven voort in de muren, tunnels en pleinen waar we nu doorheen lopen. Deze tour voert langs de littekens. We beginnen ondergronds, in een schuilplaats waar mensen overleefden. We lopen door de straten waar barricades stonden en vlaggen wapperden. We staan op het plein waar bommen kinderen doodden en de granaatscherfsporen nog steeds in de steen staan. We eindigen op een heuveltop waar luchtafweergeschut de hemel verdedigde, en waar je elke plek kunt zien die door deze oorlog is geraakt. Niets aan deze tour is comfortabel. Dat is ook precies de bedoeling. Wat hier gebeurde, overkwam echte mensen, in de straten waar jij nu loopt. Laten we beginnen. Sta je bij de ingang van Refugi 307, dan kijk je naar het bewijs dat een stad niet wacht tot overheden haar redden. Deze 400 meter aan tunnels werden met de hand gegraven — door vrouwen, ouderen en kinderen die manden met zandsteen sjouwden. De tunnelingang opent zich in de zachte steen van Montjuïc als een wond die nooit helemaal is gesloten. Barcelona doorstond 385 bombardementen tussen 1936 en 1939. Geen militaire doelen. Burgers. De stad was de eerste grote Europese stad die te maken kreeg met systematische luchtbombardementen. Dat is geen metafoor — het is een historisch omslagpunt. Vóór Barcelona was bombarderen tactisch. Na Barcelona werd het een wapen tegen de burgerbevolking zelf. Italiaanse Savoia-Marchetti bommenwerpers kwamen uit Mallorca. Het Duitse Condorlegioen kwam ook. Ze brachten hun nieuwe vliegtuigen, hun nieuwe tactieken en hun ideologie mee. Ze noemden het oefenen. In maart 1938 werd de stad gedurende drie dagen onophoudelijk gebombardeerd. Van 16 tot 18 maart. Meer dan 1.000 mensen stierven in tweeënzeventig uur. Een vrouw die boodschappen deed op de markt. Kinderen op een schoolplein. Een gezin in een appartement. De bommenwerpers maakten geen onderscheid — dat probeerden ze niet eens. Dit was terreur. Dit was de toekomst die zichzelf aankondigde. De schuilplaatsen verschenen omdat het moest. De regering van de Republiek was overweldigd. Het leger kon de stad niet beschermen. Dus besloten buurtcomités: wij gaan graven. Ze verzamelden mensen — fabrieksarbeiders met ervaring met gereedschap, maar ook bakkers, leraren, winkeliers. Ze kochten of stalen pikhouwelen en schoppen. Ze werkten in ploegendiensten. Ze werkten 's nachts. Ze werkten in de regen. Kinderen voerden de gebroken steen af in manden. Oude mannen hanteerden het gereedschap. Vrouwen sjouwden puin. Tegen 1939 bestonden er meer dan 1.400 schuilplaatsen in heel Barcelona. De meeste waren gebouwd door deze buurtcomités, niet door de overheid. Refugi 307 vertelt je wat gewone mensen begrepen van overleven. De bouwers hakten ventilatieschachten uit onder precieze hoeken — ze wisten dat frisse lucht essentieel was, maar dat drukgolven de weg naar binnen konden vinden. Ze bouwden gangen in zigzagvorm, wetende dat een rechte tunnel schokgolven kanaliseert als een loop van een geweer het vuur geleidt. Ze richtten een ziekenboeg in omdat ze wisten dat er gewonden zouden vallen. Een waterfontein — omdat dorst deel uitmaakt van de angst. Een kindergedeelte — een ruimte waar kleine lichamen konden slapen, of in ieder geval rusten, terwijl de stad daarboven denderde. De zandsteen is zacht genoeg om met een pikhouweel te bewerken, maar hard genoeg om negentig jaar lang zijn vorm te behouden. Je kunt de inkepingen zien waar het gereedschap in de muren beet. Je kunt de geometrie van overleving volgen — niets was toeval, niets was decoratief. Mensen brachten daar uren door in het donker, luisterend. Soms duurde een bombardement zes uur. Soms acht. Soms was er een pauze, dacht je dat het voorbij was, en dan begon het weer. Je zat 4 meter onder de grond, hield je kind vast en voelde de vloer schudden bij elke explosie. 2.500 burgers stierven in deze stad. Refugi 307 bood plaats aan tientallen mensen tegelijk, terwijl buiten de dood uit de lucht viel. We weten niet hoeveel mensen het heeft gered. We weten wel dat het ertoe deed. Het museum opende in 2006. De vrijwilligers die het runnen, kennen de namen van de mensen die het gegraven hebben. Ze hebben verhalen. Ze hebben dankbaarheid. Wanneer je nu door die tunnels loopt, daal je niet af in de herinnering. Je daalt af in het moment waarop een stad besloot niet passief toe te kijken bij haar eigen vernietiging. De sporen van de pikhouwelen op de muren zijn handtekeningen. De ventilatieschachten zijn techniek. De waterfontein is verzet. Wij zullen standhouden.