Appetizing en delicatessen

Welkom op de Lower East Side. Voordat we beginnen, één verduidelijking: dit is een wandeling over voedsel, maar het is geen lunchtour. Ik zal niets aanbevelen en aan het einde heb je misschien helemaal geen trek meer. We beginnen hier op de Bowery en eindigen over ongeveer vijfentachtig minuten op East Houston Street, negen haltes en ongeveer 1,8 kilometer verderop. Tussen 1880 en 1920 ving deze wijk honderdduizenden mensen op, voornamelijk Joodse immigranten uit het Russische Rijk, Galicië en Roemenië, in huizenblokken die tegen 1900 tot de dichtstbevolkte ter wereld behoorden. Ze kwamen arm aan. De meesten bleven lang arm. Die armoede is geen charmant detail om te verzachten; het is de reden waarom het voedsel in deze straten zo vormgegeven werd. Dus de twee vragen die ik blijf stellen zijn: waarom bestond dit specifieke voedsel überhaupt? En wie kon het zich werkelijk veroorloven? De tour heet Appetizing en Delicatessen. Twee gangbare Engelse woorden. In deze straten werden ze nooit door elkaar gebruikt en geen enkele winkelier hier zou ze hebben verwisseld. Waarom niet, daarvoor is deze wandeling. Sta hier en kijk langs de Bowery; je staat op de oudste weg van dit eiland, ongeveer anderhalve eeuw ouder dan het stratenraster eromheen. Voordat de Europeanen arriveerden, gebruikten de Lenape deze route als een pad dat vanuit hun nederzettingen naar het binnenland liep. De Nederlanders erfden het, verbreedden het tot een boerenweg en gaven het de naam die bleef hangen: bouwerij, omdat het naar de boerderij van Peter Stuyvesant leidde, ongeveer op de plek van de huidige Stuyvesant Street. Al het andere in deze buurt, het strakke raster van zijstraten, de bloknummers, werd later aangelegd, opgelegd bovenop een weg die al een eeuwenoude geschiedenis had. Tegen het midden van de 19e eeuw was de Bowery iets heel anders geworden: de luidruchtigste, goedkoopste en meest onbeschaamde arbeidersuitgaansbuurt van New York. Waar Broadway, een paar straten naar het westen, respectabel theater bood aan mensen die loges konden betalen, had de Bowery variété-theaters, melodrama-huizen, 'dime museums' en biertuinen die tot na middernacht open bleven. Het had zijn eigen jargon en kledingstijl. De 'Bowery b'hoy', met zijn ingevette haar en vechtlustige arrogantie, was decennia voordat iemand van een 'flapper' of 'hipster' had gehoord, al een herkenbaar New Yorks type. Respectabele New Yorkers vonden een avond op de Bowery een mix van een sensatie en een moreel risico, en velen gingen er toch naartoe, juist omdat het ruwer en grappiger was dan wat Broadway op de planken bracht. Die reputatie was tegen het einde van de eeuw behoorlijk verzuurd. Rond 1900 telde de Bowery tientallen flophouses en pensions, blok na blok op elkaar gestapeld, waar bedden werden verhuurd — soms nauwelijks meer dan een met krijt getekende omtrek op de vloer — voor een paar cent per nacht, met goedkopere ijzeren kooien erboven voor mannen die zelfs dat niet konden betalen. Dit stuk straat was in feite de uitvinder van wat de rest van het land 'skid row' zou gaan noemen: een geconcentreerde wijk met goedkope, tijdelijke en vaak wanhopige huisvesting voor mannen zonder andere opties. Het is ook de plek waar het woord 'bum' (zwerver) zich permanent vestigde in het vocabulaire van de stad, specifiek verbonden met de mannen die langs deze straat rondzwierven. De Bowery gaf New York zowel het instituut als de belediging in dezelfde paar blokken. Boven je hoofd gebeurde gedurende zevenenzeventig jaar niets van dit alles in het daglicht dat je nu ziet. Van 1878 tot 1955 reed er een verhoogde spoorlijn over de hele lengte van de laan, en de constructie wierp de straat in een permanente schaduw, een schemerige, door balken gestreepte tunnel van lawaai en roet die elke winkelpui eronder verduisterde. Kijk nu omhoog naar de open lucht boven de straat: dat is een relatief recente situatie. Toen de 'el' (de verhoogde spoorlijn) in de jaren 50 eindelijk werd afgebroken, kwam de Bowery niet direct tot leven. Decennia daarna bleef het een synoniem voor skid row, met flophouses die onder een plotseling zonovergoten straat bleven opereren. De recente transformatie van de laan naar galeries, restaurants en appartementen is nauwelijks een generatie oud, een oogwenk vergeleken met vierhonderd jaar waarin de weg heel iets anders was. Dit is dus de grond waarop de rest van de wandeling gebaseerd is: een route die de wijk niet zozeer koos als wel erfde, langs de rand van de straten waar je nu in gaat. Alles aan de andere kant groeide op als een eigen, afgescheiden wereld, ingeklemd tegen een weg die al eeuwenoud was tegen de tijd dat die wereld ontstond. Sla nu af, weg van de Bowery en de straat op waar die wereld werkelijk zijn geld verdiende.