Gietijzer en de lift

Welkom op West Broadway, in SoHo. In het komende uur en een kwartier leggen we ongeveer tweeënhalve kilometer af langs zeven stops, om te eindigen op een kerkhof in het noorden. Ik wil dat je deze gebouwen bekijkt zoals de mensen die ze plaatsten dat deden: als objecten die werden besteld, bezorgd, geprijsd en op hun plek werden geschroefd. Hier is de belofte: je staat op het punt door blokken te lopen die eruitzien als renaissancistische paleizen. Gecanneleerde zuilen, diepe kroonlijsten, het hele zware vocabulaire van een Europese hoofdstad. Bijna niets hiervan is steen. Geen steenkleurig pleisterwerk, geen dunne bekleding over baksteen, maar iets heel anders: gemaakt in een fabriek op een paar kilometer afstand van waar je nu staat en gebouwd om je te misleiden over het eigen gewicht. Ik laat je zien wat het werkelijk is, hoe het gemaakt werd en wat het ongeveer kostte. Dan een lastigere vraag. Niets hier is hoger dan vijf of zes verdiepingen. Niemand in deze wijk probeerde hoog te bouwen. Waarom duikt deze buurt dan telkens op wanneer men uitlegt hoe hoge gebouwen überhaupt mogelijk werden? Dat antwoord komt over een paar stops. Pas op waar je loopt; de kasseien zijn ongelijk. Kijk naar het gebouw voor je en vraag jezelf af waarvan het gemaakt is. Je ogen zeggen steen: gehouwen pilasters, gecanneleerde zuilen, een kroonlijst met diepte en schaduw. Bijna niets daarvan is waar. Kijk goed naar de zuilen: ze zijn dunner dan metselwerk ooit zou kunnen zijn terwijl het vijf verdiepingen moet dragen; ze lijken meer op een lantaarnpaal dan op een dragende pijler. Dat is je eerste aanwijzing. Steen die zo dun is, zou onder zijn eigen gewicht bezwijken; ijzer hoeft niet dik te zijn, omdat het geen last draagt zoals steen dat doet. Tweede aanwijzing: de ramen. Tel hoeveel van deze muur daadwerkelijk muur is en hoeveel glas. Bij een echt gemetseld gebouw vreten dragende muren ruimte op; raamopeningen blijven smal omdat de muur daartussen een structurele functie heeft. Hier zijn de openingen enorm, op sommige plekken bijna van rand tot rand, omdat de zuilen alleen de verdiepingen erboven dragen; de panelen daartussen zijn decoratie die op een frame is geschroefd, niet het frame zelf. Dat gat tussen hoeveel glas een muur kan veroorzaken en hoeveel er werkelijk in zit, is het kenmerk van deze hele wijk, en dat lees je af van deze gevel. Derde aanwijzing, en degene die mensen zelfs missen nadat de eerste twee zijn genoemd: zoek naar boutkoppen. Rond, regelmatig, gelijkmatig verdeeld langs de rand van een pilaster of onder een vensterbank; gietnaden waar het ene geprefabriceerde stuk aan het volgende werd bevestigd. Steen wordt niet vastgeschroefd; het wordt in blokken uitgehakt en in mortel gezet, waarbij de voegen in doorlopende lagen lopen, niet in rijen bevestigingsmiddelen. Kijk dan naar de kleur. Een niet-verweerde, onnatuurlijk uniforme oker- of crèmekleur, of een chipje ergens dat zwartgrijs metaal blootlegt; dat is verf over gietijzer, niet tientallen jaren van kalksteen die ongelijkmatig verweert zoals echte steen dat doet. Je staat in wat tegenwoordig het SoHo-Cast Iron Historic District heet: zesentwintig blokken, ongeveer tweehonderdvijftig gebouwen met gevels zoals deze, de grootste concentratie gietijzeren architectuur ter wereld. Het kreeg in 1973 de status van monument, later dan je zou denken, omdat niemand hier een eeuw lang dacht dat er iets was dat het bewaren waard was. Deze gevels waren nooit bedoeld om op zichzelf bewonderd te worden. Dit was een wijk voor de groothandel: stoffen, fournituren, knopen, alles wat een warenhuis of kleermaker per rol kocht, met showrooms op straatniveau en voorraden die tot aan het plafond waren opgestapeld. De uitbundige gevels waren niet gericht op voetgangers, maar op kopers: een manier voor een groothandel om er welvarend en serieus uit te zien zonder een steenhouwer te betalen om dat te bewijzen. Tegen de jaren zestig was de wijk armoedig en half leeggelopen, de oorspronkelijke handel was allang elders heen, en Robert Moses wilde er een verhoogde snelweg met tien rijstroken dwars doorheen trekken, de bruggen aan de oostkant verbindend met de tunnels in het westen, waarbij deze blokken zouden sneuvelen. De strijd tegen die weg, die tot in de vroege jaren zeventig duurde, is de reden dat er hier nog iets over is om als monument aan te wijzen, en de reden dat je naar deze gevel kijkt in plaats van naar een snelwegviaduct. Twee straten verderop, op Greene Street, wordt hetzelfde kunstje op de meest extravagante manier vertoond. Denk aan de boutkoppen.