El Call: het Joodse verhaal van Girona

Welkom. U staat op de drempel van een van de meest bijzondere middeleeuwse ruimtes van Europa: de Call, de Joodse wijk van Girona. Zes eeuwen lang waren deze smalle straatjes de thuisbasis van een van de meest briljante Joodse gemeenschappen van het continent. Filosofen, artsen, kooplieden en geleerden bewandelden deze stenen en bouwden iets buitengewoons in het hart van deze Catalaanse stad. Maar toen waren ze weg. Verdreven, verspreid, uitgewist uit de straten die zij zelf hadden gevormd en bewoond. De gebouwen bleven staan. De straatnamen bleven bestaan. Toch verdween de levende herinnering aan deze gemeenschap. Vandaag de dag, gedurende de laatste decennia, keert hun verhaal terug. Niet zoals het was — dat kunnen we niet herstellen — maar als iets dat we leren herinneren en eren. In de komende 90 minuten wandelen we minder dan een kilometer door acht haltes, waarbij we de fysieke en menselijke geografie van deze plek verkennen. We bewegen ons door gemakkelijke, vlakke straten, maar we wandelen door tijd en herinnering. Dit verhaal wordt verteld met respect voor degenen die er leefden en voor degenen die het willen begrijpen. Laten we beginnen. U staat op de drempel van een van de best bewaarde middeleeuwse Joodse wijken van Europa. Dit is Carrer de la Força — de Vestingstraat — en zes eeuwen lang was dit het kloppende hart van een van de meest briljante gemeenschappen van Spanje. Kijk voordat we verdergaan om u heen. Let op de breedte van deze straat. Zie hoe de gebouwen iets naar voren leunen terwijl ze omhoog rijden, hoe het licht zelfs hier in de hoofdader verandert. Dit gevoel van nabijheid, van de nabijheid van uw buren en de generaties boven u — dit is essentieel om te begrijpen waar u doorheen gaat lopen. Alles wat de Call in de komende zes eeuwen overkwam, gebeurde in een gebied dat kleiner is dan een voetbalveld. Deze straat, een paar afslagen in de wijk, en u bent de hele wereld van 1000 mensen op het hoogtepunt van de bevolking overgestoken. De naam zelf is misleidend. Carrer de la Força dateert van eeuwen voor de Joodse gemeenschap. Deze straat volgt de oude Romeinse weg die door de Força Vella liep — de Oude Vesting, het ommuurde stadje gebouwd door Rome als strategische tussenstop op de Via Augusta, de grote weg van Cádiz naar Rome. De Romeinen zijn allang weg, maar hun steen blijft, en op die fundamenten werd al het andere gebouwd. Joodse families begonnen zich hier in 890 na Chr. te vestigen — we weten dit omdat iemand het heeft opgeschreven. Dat is opmerkelijk: we hebben documentatie. Tegen de 12e eeuw, rond 1160, gebruikt een officieel document het woord "Call" om deze wijk te beschrijven, wat in de Catalaanse taal zoiets betekent als "een straatje" of "een steeg". Dat woord vertelt u alles. Het is geen buurt. Het is geen wijk in de zin die we tegenwoordig misschien gebruiken. Het zijn *de stegen* — een benaming die zowel wijst op intimiteit als op beperking. Deze gemeenschap bloeide hier. De 13e eeuw was het moment van pracht. Intellectueel gezien was het buitengewoon — Nahmanides, de torenhoge figuur die we opnieuw en opnieuw zullen tegenkomen in deze straten, leefde en doceerde hier. Hij was een rabbijn, arts, een geleerde van de Kabbala en een man met zoveel invloed dat zelfs de koning zijn mening serieus nam. Er was een school voor mystieke studies, een centrum van leren dat zoekers uit het hele Middellandse Zeegebied trok. De gemeenschap was georganiseerd, welvarend genoeg en verweven in het weefsel van de stad. Maar u moet weten — en daar komen we op terug — dat Joden in het middeleeuwse Spanje altijd binnen een kader van beperkingen leefden. Ze werden toegelaten, zelfs economisch gewaardeerd. Ze werden ook in de gaten gehouden. Ze woonden waar ze mochten wonen. Ze werkten in beroepen die hun waren toegestaan. De straat waar u op staat, zo zorgde het middeleeuwse Girona ervoor, had slechts één hoofdingang: deze. Dat is geen toeval. Dat is ontwerp. Tegen de 14e eeuw vervaagde de gouden eeuw. Economische problemen, sociale druk en periodiek geweld beperkten het leven in de Call. De gemeenschap die 1000 mensen telde, slonk. Tegen het midden van de 15e eeuw woonden er nog maar zo'n 200 Joden in Girona. U kunt de druk zien toenemen in de fysieke ruimte zelf — zoals we zullen ontdekken wanneer we dieper deze stegen in gaan. En toen kwam 1492. De Katholieke Vorsten vaardigden een decreet uit: vertrekken of in ballingschap gaan. Het grootste deel van de overgebleven gemeenschap vertrok — sommigen naar Portugal, anderen naar Noord-Afrika, weer anderen verspreidden zich over de mediterrane wereld. De wijk liep leeg. In de eeuwen die volgden, werd het grotendeels vergeten. De straten overleefden. De herinnering niet. Tot voor kort. De afgelopen decennia heeft Girona teruggekregen wat verloren was gegaan — niet om de verdrijving te herschrijven of te doen alsof de catastrofe niet heeft plaatsgevonden, maar om te zeggen: deze gemeenschap was echt. Deze mensen deden ertoe. Hun genialiteit was onmiskenbaar. Het verhaal eindigt niet in 1492, hoewel het 500 jaar lang zo leek. U gaat hun straten, hun museum en het bewijs van levens die met intensiteit in een zeer kleine ruimte werden geleefd, zien. U gaat Nahmanides opnieuw ontmoeten. U gaat begrijpen waarom een stad deze decennia zou besteden aan het proberen te herinneren.